HALİDE EDİB'E GÖRE, ATATÜRK'Ü ANADOLU'YA GÖNDEREN, BAŞKASI DEĞİL, PADİŞAH VAHİDEDDİN..
ATATÜRK'ÜN YAPMAYA RAZI OLDUĞU GÖREV İSE, KARABEKİR'İN VATANSEVERLİĞİ İLE MÜCADELE..
Dr. Seyfi Say
Halide Edib Adıvar, Türk'ün Ateşle İmtihanı adlı İstiklal Harbi konulu hatıratında Atatürk'ten, hadiselerin odağında olduğu için, sıkça bahsediyor.
"Kısım I - İstanbul'da" başlıklı ilk bölümde şöyle diyor:
... Bu devrede padişah [Vahideddin], Meclis'i [Meclis-i Mebusan'ı, parlamentoyu] kapatmayı düşünüyordu. Mustafa Kemal Paşa'yı elde ederek parlamentoyu kapatmak ve ardından bir mutlakiyet kurmak istiyordu.
İzzet Paşa [Mareşal Ahmet İzzet Paşa] kabinesi düşüp de Tevfik Paşa kabinesi iktidara gelince, Meclis'i kapatmak meselesi kuvvetle canlandı....
Tevfik Paşa Meclis'i kapattı. O devirde, Mustafa Kemal Paşa'yı sevmeyenler, padişahın bu hareketini Mustafa Kemal Paşa'dan cesaret alarak yaptığını [Tevfik Paşa'ya Meclis'i kapattırdığını] ileri sürdüler. 1926 Nisan'ında Mustafa Kemal Paşa'nın Milliyet'te yayınladığı hatıralarından bazı parçaların mealini almak doğru olur.
Kendisi orada, Fındıklı'ya (Millet Meclisi binasına) [bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi] ilk defa gittiğini ve mebuslarla [milletvekilleriyle] konuştuğunu anlatır ve Tevfik Paşa'nın kabinesine güvenoyu vermemelerini tavsiye ettiğini söyler. Buna rağmen Tevfik Paşa, padişahla konuşmuştur. Bu uzun mülakattan bahsederken, Mustafa Kemal Paşa, padişahın ordudaki zabit [subay] ve kumandanların kenidisine karşı olup olmadıklarını sorduğunu söyler.
İstanbul'a birkaç gün önce [13 Kasım 1918'de] dönmüş olan Mustafa Kemal Paşa böyle bir aleyhtarlığa sebep olmadığını söylemişse de, Padişah, böyle bir şeyin gelecekte de olup olmayacağını sormuş. Mustafa Kemal Paşa buna ne cevap verdiğini söylemiyor. Fakat anlaşılan, Padişahın ifade etmemekle beraber, gelecekte, Mustafa Kemal Paşa'nın orduyu kendi aleyhine çevirmemesini sağladığı hissi uyanıyor. Bu mülakat (konuşma) bir saat sürmüş."
[Halide Edip Adıvar, Türk'ün Ateşle İmtihanı I, İstanbul: Cumhuriyet Gazetesi, 1998, s. 19-20.]
Önce şunu belirtelim: Eserin Cumhuriyet Gazetesi armağanı olan yayınında ciddi hatalar var.
Mesela, yukarıda geçen "Buna rağmen Tevfik Paşa, padişahla konuşmuştur" şeklindeki cümlede, Tevfik yerine Mustafa Kemal yazmak gerekiyordu.
Nitekim Can Yayınları baskısında (Halide Edib Adıvar, Türk'ün Ateşle İmtihanı - İstiklâl Savaşı Hatıraları, 8. b., İstanbul 2013) yer alan ifade şöyle:
"Buna rağmen Tevfik Paşa’ya güvenoyu verilmiş ve o cuma günü Mustafa Kemal Paşa, Padişah’la konuşmuştur."
*
Mustafa Kemal (sonraki yılların Atatürk'ü), İstanbul'a geldikten birkaç gün sonra, yani 1918 yılı Kasım'ının ortalarında derhal Vahideddin'in huzuruna çıkmış..
Ne de olsa yaveri..
Padişah, yaverine güvendiği için, ordudaki subay ve kumandanların kendisiyle ilgili düşüncelerini ondan öğrenmek istiyor. Acaba kendisine karşılar mı?
Mustafa Kemal'e göre, subay ve kumandanların Vahideddin'e karşı olması için bir sebep yok.
Peki, gelecekte böyle birşey olabilir mi?
Halide Edip'e göre, Atatürk, kendisinin buna meydan vermeyeceği, böyle birşeyi engelleyeceği hissini Vahideddin'de uyandırmış.
Öyle olmalı, aksi takdirde Vahideddin, o kadar kumandan içinden Mustafa Kemal'i seçip Anadolu'ya göndermezdi.
*
Halide Edib'in ifadelerinin devamı, Atatürk ile Rauf Orbay'ın karakterleri arasındaki farkı anlamamızı sağlıyor:
[Vahideddin'le Atatürk'ün görüşüp hasret giderdiği] Bu tarihî cuma günü, Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken Padişah, hekimi Reşat Paşa’yı Rauf Bey’e [Orbay] göndererek onunla da konuşmak istediğini söylemiş. Rauf Bey, o zaman Bahriye Nazırı [Denizcilik Bakanı] değildi.
— Benim vaziyetim mes’ûl [sorumlu ve yetkili] bir adam vaziyeti değil. Ben alelâde bir vatandaşım, Zat-ı Haşmetleri’ne söyleyecek hiçbir şeyim yoktur. Fakat beni bir subay sıfatı ile görmek isterlerse, emrederler, demiş ve gitmemiştir.
Mustafa Kemal Paşa’nın bu mülâkatından iki gün sonra Meclis kapatılmış ve Mustafa Kemal Paşa da Padişah’a ordunun bu hareketi tasvip edeceğini söylediği hakkında rivayetlerin döndüğünü işitmiştir.
(A.g.e., Cumhuriyet Gazetesi yayını, 1998, s. 20-21.) (İmla, Can Yayınları bakısına göre düzeltilmiştir.]
O günlerde İstanbul'da dolaşan rivayetlere göre, Atatürk, kendisine çok güvenen Vahideddin'i Meclis'i kapatması için kışkırtmış durumda.
*
Bunun ardından Halide Edib, "Padişah Vahideddin - Kemal Atatürk - Kâzım Karabekir" üçlüsü arasındaki ilişkiye dair açıklamalarda bulunuyor:
"Aynı zamanda millî bir hareket, memleketlerinde bir Ermenistan kurulması ihtimaline karşı Şark’ta [Anadolu'nun doğusunda] şiddetli surette uyanmıştı. Kâzım Karabekir Paşa, o zaman, memleketimizde tek hatırı sayılabilir Türk ordusunun başında bulunuyordu. Kendisi, aynı zamanda, İtilâf Kuvvetleri’nin [İngiliz, Fransız ve İtalyanlar'ın] Şarkî Anadolu’da bir Ermenistan kurmaları ihtimaline karşı halkı silâhlandırıyordu. O tarihte, İzmir’de henüz Yunan ordusu yoktu. Fakat Şark’taki kuvvetli hareket Padişah’ı korkutmuş, Mustafa Kemal Paşa’yı, Kâzım Karabekir Paşa’nın bu tehlikeli isteğini önlemek için oraya göndermişti. Mustafa Kemal Paşa, Şark kuvvetlerimizin umumî müfettişi olarak 1919 Nisanı’nda [Mayıs'ında] doğuya gönderildi."
(A.g.e., Cumhuriyet Gazetesi yayını, 1998, s. 21.) (İmla, Can Yayınları bakısına göre düzeltilmiştir.]
Her ne kadar Kemalistler/Atatürkçüler, "N'ayır, n'olamaz, Atatürk'ü Padişah göndermiş olamaz" deseler de, o günlerin tanığı Halide Edib böyle düşünmüyor.
"Vahideddin gönderdi" diyor.
*
Gerçekte, Atatürk, Karabekir'i zapt ü rapt altına alsın diye gönderilmedi.
Ondan, İngiliz, Fransız ve İtalyan güçlerinin kontrolüne girmiş olan İstanbul'la sağlıklı bir iletişim kuramayan Anadolu'daki dağınık direniş hareketlerini örgütlemesi bekleniyordu.
Karabekir'e bu yönde bir mesaj gönderilebilir, yetki ve sorumlulukları artırılabilirdi. Fakat Vahideddin, kendisine saygıda kusur etmeyen Atatürk'ü, yaverini, çok iyi tanımadığı, teşrik-i mesaisi olmayan Karabekir'e tercih etti.
Ve bu tercihte, Atatürk'ün Karabekir'i Vahideddin'e "ispiyonlamış" olmasının rolünün bulunup bulunmadığını bilmiyoruz.
*
Karabekir, işgalci güçlere karşı direnmek için Anadolu'ya kendi talebi ve arzusuyla ilk giden komutandı.
Atatürk ise, ancak onun ardından, binbir naz ve niyazla, (Vahideddin'in "torpil"i sayesinde) İstanbul Hükümeti'nden olağanüstü ve özel yetkiler alarak bunu yapmıştı.
Maiyetinde 30'a yakın adam mevcuttu, bildiğimiz gariban müfettişlere benzemiyordu.
Van'dan Ankara'ya kadar bütün mülkî (idarî) ve askerî makamlara emir verme, görevden alma ve atama yapma yetkisine sahipti.
Kısacası, adı konulmamış Anadolu Genel Valisi olmuştu.
Karabekir ise, ondan tam bir ay önce İstanbul'dan Anadolu'ya geçmiş, 19 Nisan 1919 tarihinde Trabzon'a ulaşmıştı.
Yalnız olarak.
*
Neler olup bittiğini Kâzım Karabekir'den de dinlemekte fayda var.
Başından geçenleri oturup yazmış.
1927 yılında "Türk övün, çalış, güven!" mottosu çerçevesinde övünme hususunda millete örnek olmak için nutuk atan (ki en iyi bildiği iş bu) ve bunu Nutuk adı altında kitaplaştıran Atatürk gibi nutuk atmaya ve övünmeye meraklı olduğu için değil.
Mecbur kaldığı için..
Karabekir'in damadı Prof. Faruk Özergin, Teklif dergisinin Ağustos 1988'de yayınlanan 6. sayısında bu konuya şöyle açıklık getirmişti:
[Kâzım Karabekir Paşa'yı, Atatürk'e kayıtsız şartsız biate] ... İzmir suikasti hikayesi [Atatürk'e suikast tasarlayanlar arasında yer alma iftirası] ile ikna edemediler. Fakat ondan sonra ayrıldı. Mebusluktan da [milletvekilliğinden de] ayrıldı tabii. ... en düşük maaşla tekaüt ettiler [emekliye ayırdılar]. Sürünsün diye.. En düşük maaşla tekaüt ettiler.
... [Karabekir ve ailesi] İstanbul'a geliyorlar. ... Erenköy muhitini araştırıyorlar ve köşk de harap olmuş, yıkıcıya verilmiş, yıkılıp atılacak, çerçeve falan kalmamış, hurda halinde ucuz bir fiyata bunu alıyorlar. Ve hatta o sene ancak alt katın camlarını tamamlıyorlar. Üst katta ne cam ne çerçeve var, öylece yaşıyorlar. Kars'ı, Ardahan'ı Türkiye'ye hediye eden, hediye etmiş olan insan burada bir soba başında iki çocukla birlikte ... yaşıyor. Ve çepeçevre etrafı da polisle çevrili. ...
Ondan sonra 1933'te o meşhur hadise oluyor. Onda da Milliyet gazetesi aleyhinde neşriyata [yayına] başlıyor. Bir an geliyor ki Karabekir ve arkadaşlarını vatan haini yapmaya kadar gidiyor. İstiklal mücadelesine karşıydı bu adamlar diye. ... Atatürk zorla bunları yerine geçirdi [mücadeleye dahil etti] deyince, artık tepesi atıyor, gayet kibar, gazeteye bir mektup yazıyor. Neşriyatınızda hatalar vardır diyor, bunların düzelmesi gerekir, bakın belge yolluyorum diyor.
Bir belge bir cevap, bir belge bir cevap, bir belge, iş alevleniyor. Kıyametler kopuyor. Onun üzerine neşriyatı durdurmaya mecbur oluyorlar. Ve son belgeyi de [işlerine gelmediği için] neşredemiyorlar.
Şimdi oradan bazı olaylar açığa çıkmaya başlıyor, fakat ödleri kopuyor bu sefer. Demek ki Paşa'nın elinde belgeler var demişler.
Yıldırım hızıyla evi basıyorlar. Ve bu belgeleri toplamaya çalışıyorlar. İşte o sırada ... başlamış, İstiklâl Harbimizin Esasları diye bir kitap yazmaya.. Sinan Matbaası'nda.. Onu da takip etmeye başlıyorlar. Formalar basıldıktan sonra onu da [basımevini, matbaayı da polisler] basıyorlar. Kitapları alıyorlar, götürüyorlar. Yeşilköy'ün civarında kireç ocaklarında yakıyorlar, ve evde de 95 dosya, hâlâ ne oldukları belli değil, topluyorlar götürüyorlar.
Fakat Paşa bazı şeyleri başka yerlere gizlemiş. Daha önceden tedbirlerini almış....
Bakıyorlar ki Paşa'yı susturmak zor. Gene günün birinde birşey çıkar diye ödleri kopuyor. Onun için bu sefer Ankara'dan bir heyet, bir suikast hazırlıyorlar.
Bir vesileyle Paşa'yı burdan temizletecekler. Ondan sonra da, işte sokakta kavgada öldü falan diye söyleyip manen de bitirecekler. Ya Kâzım Karabekir de ne adammış, sokakta dövüşmüş, bıçak bıçağa falan diye.. Rezil edecekler..
Fakat gene içlerinden biri bu kadar alçaklığa gönlü vicdanı razı olmuyor ve ihbar ediyor [Paşa'ya haber veriyor].
(Abdurrahman Dilipak, İnönü Dönemi, 9. b., İstanbul: Beyan Yalınları, 1989, s. 175-6.)
Evet, Karabekir, anılarını, mecbur kaldığı için yazmış.
Maddeten bitirilmesinin ardından manen de bitirilmek istenmesine dayanamamış..
Yoksa, Atatürk gibi, övünme ve nutuk meraklısı değil.
Ayrıca, karakterinde yalancılık ve takiyye yok.. Dürüst adam.
Yazdıklarını okumakta fayda var:
... [Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda] Başkumandan Enver Paşa da, Sadrazam Talat Paşa da, ... 30 Teşrinievvel [Ekim 1918] tarihli mütareke [Mondros Ateşkesi] şartlarını okuyarak ... [ülkeden] kaçıyorlardı. ...
[ABD Başkanı'na ait] Vilson prensiplerinin cazip vaidlerine kapılarak harbden bıkan veya mağlubiyetlere giriftar olanlar da (Mondros) mütarekesini tehalükle [can atarak] kabul ettiler [Atatürk de bunlardan biriydi, Vahideddin'e "Behemahal barış yapılsın" diye telgraf göndermişti]; ... Mütareke esnasında, (Tebriz)de bulunan kolordu karargahımın lağvolunarak Sadrazam İzzet Paşa tarafından erkan-ı harbiye-i umumiye reisliğine [Genelkurmay Başkanlığına] getirilmekliğim arzusiyle İstanbul'a celbolundum. ...
[İstanbul'a geldikten bir gün sonra] 29 Teşrinisani 1334 (29 Kasım 1918'de) Zeyrek'te Kilise Camii karşısındaki ağabeyimin evinin bahçesinde, ziyaretime gelen Harbiye Nezareti [Milli Savunma Bakanlığı] Müsteşarı en yakın aziz arkadaşım Miralay İsmet Bey'e [İnönü] milletin istiklalini kurtarmak için düşüncelerimi şöylece izah ettim:
- (Genç kumandanların İstanbul'a toplatılması ve hususiyle beni Şarktan [doğudan] ayırmak büyük bir gaflet olmuştur. Beni derhal Şark'a iadeye çalış. Ben orada milleti tenvir ve onlara yardım ederek memleketin inhilaline [çöküşüne] karşı Şark'ta yeni bir milli Türk hükumeti vücuda getirerek Şark'ı tehlikeden kurtardıktan sonra Garp [batı] tehlikesi ber taraf edilebilir ve bu suretle mütareke hududu dahilinde [ateşkes sınırları içerisinde] kalan anavatanımız kurtulabilir. İtilaf devletlerinin [İngilizler ile müttefiklerinin] harekatı idame [devam] etmeyip bizimle mütarekeyi kabul etmelerinden itilafın [İngiliz, Fransız ve İtalyanlar'ın] bu hudut dahilinde yeni bir cidale [savaşa] kalkışacağını tahmin etmiyorum.
İsmet Bey (şimdiki İsmet Paşa) tehlikeyi büyük ve bu fikrimin imkansızlığını söyliyerek askerlikten istifa ile bir köyde çiftlik yapmaklığımız fikrinde bulundu.
- Tek dağ başı mezar oluncaya kadar bu gayeden ayrılmayacağım, dedim. Bunun üzerine beni Şark'a tayin için çalışacağını vaad etti. ...
Sadaretten ]başbakanlıktan] istifa etmiş bulunan Müşir [Mareşal Ahmet] İzzet Paşa hazretlerini de aynı günde ziyaretle ....
6 Kanunuevvel 1334'de [6 Aralık 1918 Cuma] selamlık merasiminde usulen kabul olundum. Padişaha dahi (sulhun tamamî-i temini görülmeden [barış antlaşması imzalanmadan] evvel ordusunu zayıflatmaması ve bilhassa genç kumandanlarını iş başından ayırmaması, aksi halde ikinci Endülüs vaziyetinin pek uzak olmadığını) anlatarak (benim Şark'a ve İstanbul'da toplanan genç kumandanların da Anadoluya orduları başına iadeleri halinde Türklüğün öldürülemiyeceğini) söyledim.
Cevaben:
- (Sizin gibi genç, mert ve şayan-ı itimat kumandana malik olmakla ben ve milletim iftihar eder) dedi.
İşte bu mülakattır ki benim ve diğer genç kumandanların [Padişah'ın emriyle] iş başına geçmesini temin eden amillerden [sağlayan etkenlerden] birisi oldu.
23 Kanunuevvel 1334 (23 Aralık 1918) de Cevat Paşa Harbiye Nezaretine [Milli Savunma Bakanlığı'na] ve Fevzi Paşa da Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetine [Genelkurmay Başkanlığı'na] tavin olundular. Kendilerini tebrike gittim. Benim ... ilk fırsatta Şarka iade edileceğimi Cevat Paşa söyledi. Müsteşar İsmet Bey de teyit etti. ...
23 Mart 335 [1919] de Mustafa Kemal Paşa Ahmet Rıza Beyle görüşerek, ... [onun] riyasetinde [başkanlığında] İstanbulda bir kabine teşkili ve kendilerinin Harbiye Nazırlığına [Milli Savunma Bakanlığı'na] geçmesini ve benim de kabinede bir mevki almaklığımı arzu ettiklerini öğrendim ve İsmet Bey vasıtasiyle de bu yolda bir teklif aldım. Bunun felaket-i milliyeyi tacilden [ulusal felaketi öne almaktan] başka bir şeye yaramıyacağını, bir an evvel genç kumandanların Anadoluya atılmasından başka çare olmadığı hakkındaki nokta-i nazarımı tekiden [bakış açımı, vurguyla] İsmet Beye söyledim.
(Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimizin Esasları, İstanbul: Sinan Matbaası ve Neşriyat Evi, 1933-1951, s. 35-40.)
Görüldüğü gibi, o sıralarda Atatürk'ün hedefi, yeni bir hükümette bakan olmaktan ibaret.
Değirmen sele gitmiş, bu, değirmenci başı olmaya çalışıyor. Kişisel ikbal ve istikbal derdinde.
İsmet İnönü'nün hayalleri daha mütevazi.. Kanaatkâr adam.. Bir çiftliğe razı.
Okumaya devam edelim:
10 Nisan 1335 de [1919] Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Fevzi Paşayı ziyaretle daha ziyade intizar eylemiyerek [beklemeyerek] hemen Şark'a gideceğimi kendilerine söyledim. Tasfiye [Ordunun dağıtılmasının, subayların başka görevlere atanmasının] muhakkak [kesin] olduğundan beyhude [boş yere] gitmemekliğimi ve mahcup olarak [utançla] dönmenin fena olacağını söyledi. ... Fevzi Paşa hazretlerine şarkta millî bir nüve [çekirdek] kuracağım hakkındaki mütalaamı [düşüncemi], tasfiyenin mevzuubahis olamayacağını söyledim.
- Seni divan-ı harbe verirler, dediler.
Ben de pek samimi ve hürmetkar rabıtam [bağlantım, irtibatım] dolayısiyle mahrem [aramızda] kalacağına emin olarak: Trabzon'a ayak basmaklığıma mümanaat etmeyiniz [engel olmayınız] ötesi milli dava olacaktır dedim ve müsaadelerini aldım.
(A.g.e., s. 40-41.)
Atatürk, İnönü, Fevzi Çakmak..
O günlerde hiçbirinin aklında istiklâl harbi ve millî mücadele diye birşey yok.
Birinin vizyonu kişisel makam ve mevki arayışı ile süslenmiş, diğeri çiftlik hayalleri kuruyor.
Fevzi Paşa ise, âmirleri ne derse itaate hazır tipik bir devlet memuru modunda.. (Cumhuriyet döneminde de bunu aynen sürdürecektir.)
Yine Karabekir'e kulak verelim:
Harbiye Nazırı Şakir Paşayı da hareketim için ikna ettim.
- Kıtaatımızda iaşe buhranı [birliklerimizde yiyecek sıkıntısı] vardır. Gider gitmez hayvanları elden çıkar ve bu suretle iaşe buhranını giderebilirsiniz. Allah kolaylık versin, dediler.
Ben iaşe buhranına karşı Sinop'dan itibaren iskelelerdeki aşar [vergisi] anbarlarından istediğim kadar erzak alabilmek için kendilerine bir emir imzalattım. Tavsiyelerini de yapacağımı söyleyerek veda ettim.
11 Nisan cuma günü Padişaha arz-ı veda için selamlığa gittim ve huzura kabul olundum. Beni Şarktaki dokuzuncu ordu kıtaatından müteşekkil olan [oluşan] onbeşinci kolordu kumandanlığına tayin buyurduklarından dolayı teşekkür ettim, ve İstanbulda kolordu kumandanlıklarından gelmiş genç kumandanların Anadoluya kıtaatın başına geçirilmesi için istical buyurmalarını [acele etmelerini], aksi halde telafisi gayri mümkün [giderilmesi imkansız] felaketlerle karşılaşacağımızı hatırlattım ve itilaf devletlerinin ordularımızın silahlarını toplamağa başladıklarını ve bunun neticesinin korkunç olacağını izah ettim.
Sultan Vahdettin iltifat ve dua etti. Büyük bir korku içinde kıvranıyordu. Sözlerim iyi tesir etti fakat uzun görüşmeden endişe ile:
- (Fazla görüşmek münasip değil cuma selamlığıdır. Fakat fikrinizi takdir ediyorum) dediler, arz-ı veda ile metanet tavsiye ettim.
(A.g.e., s. 41.)
Kâzım Karabekir, Padişah'ın karşısında eğilip bükülmüyor.
Resmen ona akıl veriyor, tavsiyelerde bulunuyor,
Üslubu muhtemelen Vahideddin'in hoşuna gitmemiştir, fakat kibarlık ve nezaketten sarf-ı nazar etmemiş.
Her devrin adamı değil de her devirde adam olan böylelerinin padişah yaveri olması sık rastlanacak birşey değil.
Atatürk ise, Vahideddin'e yanaşmayı, padişah yaverliği unvanını alıp cebine koymayı başarmış. Gözü bakanlıkta..
Halide Edib'in de aktardığı gibi, Vahideddin üzerinde hatırı sayılır nüfuzu var.
Bu yüzden, Padişah'ı etkilemek isteyenler onu da yanlarına almaya çalışıyorlar.
Karabekir de Atatürk'ü görmezden gelmemiş.
Okuyalım:
... Bugün Mustafa Kemal Paşa hazretlerini de ziyaret ettim. ...
Vaziyeti şöyle izah ile kararımı söyledim:
- Paşa hazretleri, ben Şarktaki, ismi kolorduya tahvil olunan [dönüştürülen] ordunun başına geçiyorum. Bu ordunun bir kolordusu benim mütarekeden evvel kumanda ettiğimdir. Diğer kolordu fırkaları da vakit vakit emrimde bulunmuştur. Şarkın Ermenilerden istirdadında [geri alınmasında] bulunmaklığım dolayısiyle ordu kadar halkın da pek büyük emniyetine ve muhabbetine mazharım. Vaziyetimizin vehametini İstanbuldan durdurmak imkansızdır. Burada ancak itilafın [işgalci devletlerin] arzularını tatbikten başka bir şey yapılamaz.
Halbuki Şarkta milli bir hükumet esasını hazırlamak ve ordunun kuvvetini de muhafaza ederek vahim sulh şartları [barış koşulları] karşısında milli istiklalimizi [bağımsızlığımızı] kurtarmak için mücadeleye girişmek mümkündür.
İtilaf devletlerinin Anadolu istilasına [işgaline] kalkışacaklarını ümit etmiyorum (M. Kemal Paşa Hz. bu fikri kabul etmiyorlardı, Ankarada Millet Meclisi riyasetinde iken [başkanıyken] dahi [Kars'ın alınması için] Şark harekatının yapılması hakkında zaman gelmiştir, harekete müsaade edilsin diye yazdığım tekliflerde itilafın [İngilizler ile müttefiklerinin] ve hatta Amerikalıların her taraftan ve Trabzondan dahi debarkmanlara başlayacağı mütalaasında ısrar buyurmuşlar), çünkü istila maksatları olsa ellerindeki büyük kuvvetlerin gerek Dicle ve gerekse Fırat boylarından ve her tarafı kuvvetsiz sahillerimizden muzafferane yürüyüşlerine ne mani vardı?
Bence [düşmanımız] devletler muharebenin [savaşın] fazla devamına muktedir değillerdir [güç yetiremiyorlar]. Gerek milletler ve gerek ordular artık yorgun bir halde istirahate [dinlenmeye] geçmişlerdir. Şarka kuvvet sevkine [aktarımına] halk manidir. Terhisler dolayısiyle Şarktaki [düşmanlarımıza ait] ordular zayıflamıştır. Avrupa gazetelerindeki münakaşalar [tartışmalar] da bunu gösteriyor. İngiltere'den şarka gönderilmek istenilen bir kıt'a [birlik] itaat etmiyerek dağıldığını, Paris gazetelerinde okudum. Bence mesele (Ermeni ve Rumlar) la boğuşmaktan ibaret kalacaktır. Şarkta Ermeni ordusunu teslim-i silaha [silahlarını bırakmaya] mecbur ettikten sonra Garptaki Yunan ordusu teşebbüslerine göğüs gerebiliriz.
Ümidim hilafına itilaf devletlerinin de işe karışmaları cihetine gelince: Bu fikir bizi İstiklal Harbine girmekten menetmemelidir. Bu vazife milletten daha ziyade biz kumandanlara düşüyor. Çünkü: Henüz Anadoluda müdafaa kudretini havi [savunma gücüne sahip] ordularımız vardır. Silahımız cephanemiz bitmiş değildir. Son fişeğini atmadan teslim olan bir kale kumandanı nasıl vatan haini addolunursa, biz de ona benziyoruz. Çünkü Anadolu bir kale, biz de onun kumandanlarıyız. ...
Kararım şudur: Şarkta muhtelif namlar [değişik isimler] altında bir takım teşekküller [oluşumlar] başlamıştır. Medeni alemin nazar-ı dikkatini celbe çalışan erbab-ı hamiyetten [vatanseverlerden] de fiilen istifade edebiliriz. İstanbuldaki milli blok vesair yerlerdeki bu kabil teşekküllerden de sonraları aynı istifade kabil olur. Evvela Şark teşekküllerini Erzurumda birleştirerek herhangi bir tehlikeye karşı bir milli taarruz hazırlamağı düşünüyorum.
Yani bir milli Türk hükümeti esası.
Eğer istiklalimize dokunulmaz, yalnız Şark vilayetleri tehlikeye düşerse derhal Erzurum'da bu milli hükumet faaliyete başlar ve ben de milli hükumetin emrinde bir ordu kumandanı olarak Şarkın müdafaasını deruhte ederim. Eğer tahminim veçhile tehlike bütün vatan için görülürse çıkacak hükumet yeni bir Türk milli devleti olur ve bizler de bütün vatanın müdafaa vazifesini deruhte ederiz.
Böyle bir şekilde meselenin halli, tabii daha güçtür ve bütün arkadaşlarımızın Anadoluda kıtaları başında bulunmaları lazımdır. Derhal ilk fırsatta Şarktaki tehlikeyi bertaraf ederiz. [Sonra] Bütün kuvvetler Garba tevcih olunabilir. Ben bu vaziyette Şarktaki rolümü muvaffakıyetle yapabilirim. ... Zat-ı samilerinden [sizden] ricam da bir an evvel sizin de Anadoluya geç mekliğinizdir. Her makamın namuslu siması [İstanbul'daki namuslu yetkililer], genç kumandanların Anadoluya atılmasına taraftardır. Bunun için derhal sizin de bir vazife ile gelmeniz mümkündür. Eğer mümkün olmazsa hususi bir tarzda da gelebilirsiniz.
Evvela Erzurum'da toplanalım ve milli hükumet esasını kuralım. Ben Trabzon ve Erzurum'da, siz gelinceye kadar bu esası hazırlarım.
M. Kemal Paşa:
- Evet bu da bir fikirdir.
Ben:
- Paşam fikir değil karardır. Ben işe başlayacağım ve ikmal-i namus [namusun gereğini yapmak] için uğraşacağım. Eğer iş tasavvur ettiğim gibi basit çıkmaz da [Anadolu'da] itilaf kuvvetleri işgalleri başlasa bile şarktaki [kuracağımız] milli Türk hükumeti kolay kolay mahvolmaz. ...
Paşam İstanbulda çok kalmayınız ve buradaki diğer kumandanlar üzerinde de müessir olarak [onları etkileyerek] bir an evvel Anadoluyu kuvvetlendirelim. Bir çok batmış milletler istiklallerine kavuşurken asırlar doldurucu muazzam tarihi olan Türk milletini kurtaralım.
M. Kemal Paşa:
- Vaziyet size hak verdiriyor. İyi olayım gelmeğe çalışırım (Teklifimin kabulünden Mustafa Kemal Paşa hazretlerinin bilahare sarfınazar ettiğini [sonradan vazgeçtiğini] ve [bu konuşmamızdan] bir ay sonra arzusuna rağmen kendisinin İstanbuldan uzaklaştırıldığını atideki [aşağıda gelen] yazılardan öğrendim :1 - Gazinin Nutuk'u (sahife : 7) "Beni İstanbul'dan nefy ve teb'id [sürme ve uzaklaştırma] maksadiyle Anadoluya gönderenler...." ...)
(Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimizin Esasları, İstanbul: Sinan Matbaası ve Neşriyat Evi, 1933-1951, s. 35-44.)
*
Evet, "Türk'ün Ateşle İmtihanı" kitabının yazarı Halide Edib'e göre, Atatürk'ü Anadolu'ya Padişah Vahideddin göndermiş.
Görevi, doğuda halkı düşmana karşı silahlandıran Kâzım Karabekir'i durdurmak.
Halide Edib'in, Atatürk'ün böylesi aşağılık bir görevi kabul ettiğini yazmış olması ilginç.
Bir an için iddiasının doğru olduğunu düşünelim. Atatürk, Padişah tarafından böyle bir vazife ile Anadolu'ya gönderildi ise, bu görevi yapma taahhüdünde bulunmuş, söz vermiş olmalıdır.
Bu durumda, Padişah'a, "Hayır efendim, Karabekir'in düşünce ve planlarını biliyorum, uzun uzun konuştuk. Vatanı savunma dışında bir düşüncesi yok. Mevzubahis olan vatansa gerisi teferruattır. Onu durdurmayı değil, bilakis ona yardımcı olmayı düşünmeliyiz" dememiş olması gerekiyor.
Çünkü, Halide Edib'in iddiası çerçevesinde düşünüldüğünde, bu, verilen vazifeyi kabul etmemesi anlamına gelir.
*
Evet, bir an için Halide Edib'in iddiasının doğru olduğunu düşünelim.
Vahideddin'in, Anadolu'daki bir subayın, başında bulunduğu ülkenin topraklarını savunmasından rahatsız olmayacağı açıktır.
Fakat o subayın, başta Atatürk olmak üzere diğer subay arkadaşlarına "Gerekirse doğuda yeni bir hükümet, yeni bir devlet kurarız" demiş olmasından rahatsız olabilir. Olur.
"Biz burda neyiz?!.. Zaten devletimiz var, onu kurtaralım" diye düşünür.
Evet Padişah, Karabekir'in böyle laflar konuştuğunu duymuşsa, rahatsız olmuş olabilir.. Halide Edib'in "Padişah'ın Mustafa Kemal'i Kâzım Karabekir'e karşı Anadolu'ya göndermesi" iddiası ancak bu durumda anlaşılabilir hale gelir.
Fakat Vahideddin, Karabekir'in bu tür sözler sarfettiğini kimden duymuş olabilir?
O kişi, daha önce, ordudaki subayların kendisine karşı olup olmadıklarını sorduğu, bir muhbir olarak kullandığı Atatürk olabilir mi?
*
Karabekir'in Anadolu'ya ulaştığı tarih 19 Nisan 1919.
Vahideddin'in, (Halide Edib'e göre) Kâzım Karabekir'e takoz olsun diye Atatürk'ü Samsun'a gönderdiği tarih ise, sadece bir ay sonrası.
Ancak, Padişah'ın bu yöndeki yazılı resmî emri (iradesi) 30 Nisan tarihini taşıyor.
Yani, Kâzım Karabekir'in Vahideddin'i rahatsız eden (varsa) icraatının taş çatlasa 11 günlük olması gerekiyor..
Vahideddin, Karabekir'in icraatından değil, olduysa eğer, kendisine ispiyonlanan "yeni hükümet ve devlet" söylemlerinden rahatsız olmuş olabilir.
*
Kâzım Karabekir'in yazdıklarından ve sonraki süreçte yaptıklarından şunu anlıyoruz, kalbi dilinde bir adam.
Neyi düşünüyorsa onu söylüyor.
Atatürk ve İsmet İnönü gibi içten pazarlıklı değil. Sağ gösterip sol vurmuyor.
Verdiği sözde duran mert bir asker.
Padişah'ın huzuruna çıkınca da, yaranacağım diye dalkavukluk yapmıyor.
Vahideddin'in, kendisine akıl verip tavsiyelerde bulunan bir subaya, Atatürk gibi, Anadolu'ya gittikten sonra da kendisine "Müfettiş Mustafa Kemal Paşa" değil de "Kulları Mustafa Kemal" imzasıyla telgraflar çeken bir "kul"unu tercih etmesi, insan tabiatındaki zaaflar dikkate alındığında şaşılacak birşey değil.
*
Evet, Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında bir taraftan (Mazhar Müfit'in benzetmesiyle) saltanat ve hilafetin kurtulması için müftü efendi gibi dua eder, Padişah'a "Kulları" imzasıyla sadakat arzeden telgraflar gönderirken, gece de, yakın arkadaşlarına "Padişahlığa son vereceğiz, cumhuriyet ilan edeceğiz, tesettürü (örtünmeyi) kaldıracağız, millete şapka giydireceğiz" diye konuşuyordu.
Sanki tek eksiğimiz örtüsüzlük (çıplaklık, en azından İslam'a göre) ve şapkasızlıkmış gibi.
Adamın vizyonu, ve kendisini adadığı misyonu bu tür şeylerdi.
*
Bunları, Mazhar Müfit yazdığı için biliyoruz.
Bilmediğimiz ise şu, acaba Atatürk, bunları, İstanbul'dayken İngiliz İstihbaratı'nın (gizli servisinin) oradaki şefi Rahip Robert Frew'la (kendisinin Nutuk'taki ifadesine göre bir iki, arkadaşı Rauf Orbay'ın ve yaveri Cevat Abbas'ın ifadelerine göre ise iki üç kere) yaptığı mahrem görüşmelerde de söylemiş miydi?
Olduğundan farklı görünme, takiyye, duygu sömürüsü, inandıklarının tam aksini söyleme, gerçek düşüncelerini ise saklama, bütün bunlar, takip ettiği siyasetin temel taşlarını oluşturduğu için, Atatürk'ün, icraatı ile desteklenmeyen hiçbir kanaat beyanına inanmak mümkün değildir.
