İSTİKLAL HARBİ HİKÂYESİNİN UNUTTURULAN YÜZÜ

 

Türkiye’nin “istiklal harbi / kurtuluş savaşı / milli mücadele” hikâyesinin içyüzünü en güzel özletleyen cümle, İsmet’e ait.

Bu İsmet, herhangi bir İsmet değil.

Selanikli Mustafa Atatürk’ün sağ kolu, başbakanı,  Türkiye’nin ikinci cumhurbaşkanı, İstiklal Harbi’nin Batı Cephesi Komutanı Orgeneral İsmet İnönü.

1973 yılında, cumhuriyetin ilanının 50’nci yıldönümü vesilesiyle verdiği demecinde, “istiklal mücadelesi”nin ardındaki sihirli değneği, son derece veciz ve özlü bir şekilde, “kör gözüne parmağım” açıklığında dile getirdi:

"İstiklâl mücadelesinin başarısı da esasında İngilizlerin buna karar vermesi ve diğer müttefikleri de bunu kabule mecbur etmesiyle mümkün olmuştur."

(Milliyet Gazetesi‘nin 29 Ekim 1973 tarihli sayısından aktaran Fikret Başkaya, Paradigmanın İflası, İstanbul: Yordam Kitap, 2018, s. 60.)

*

Sözü edilen müttefikler, Fransızlar ile İtalyanlar..

Bunlar, Selanikli’nin Osmanlı Devleti’ne karşı verdiği “istiklal mücadelesi”ne sadece mecburiyet icabı zoraki ya da kerhen destek vermiş değiller, gönüllü destek de verdiler.

Mehmet Hasan Bulut, bu bağlamda şunları söylüyor:

“… İtalyanlar da Anadolu’daki Milliyetçi Harekete en başından beri destek oluyorlardı. Mart 1920’de İstanbul işgal edildiği zaman îttihâtçıların ileri gelenlerinden bir kısmını gizlice Antalya’ya kaçırmışlardı. Ayrıca İttihâd ve Terakki mensuplarının çoğu İtalyan locasına bağlı olduğundan, İstanbul’da kurdukları teşkilât İtalya tarafından destekleniyordu. Yani İtalya Maşrık-ı Âzâm, 1908 İhtilâlinden sonra yeni bir ihtilâl için birkez daha kolları sıvamıştı. Teşkilâtın siyâsî kısmından Teşkilât-ı Mahsusa mensubu Yüzbaşı Edip Bey, Mustafa Kemal’in Roma temsilcisi olmuştu. İtalya’da savaş malzemesi satın alıyor ve gemiyle Anadohrya gönderiyordu. Mustafa Kemal’in Anadolu’ya geçmeden evvel İstanbul’da görüştüğü İtalyan Yüksek Komiseri mason Kont Sforza ile birlikte çalışan Macedonia Risorta’nın üstâdı Carasso da mâlî olarak ona yardımcı oluyordu.”

(Mehmet Hasan Bulut, İngiliz Derviş: Yeni Türkiye’nin Doğuşu ve Aubrey Herbert, 4. b., İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2018, s. 389-90.)

İtalyanlar daha fazlasını da yapıyorlardı, yaptılar. Herşeyden önce, “kendi bölgelerindeki silah depolarını açarak, Kuvayı Milliye'ye yardım ediyorlardı” (Fikret Başkaya, Paradigmanın İflası, 11. b., Ankara: Maki Basın Yayın, 2006, s. 40.)

Ayrıca, Ankara’ya herşeyi ucuza sattılar.

Mevlüt Çelebi, "Milli Mücadele Döneminde Ankara-italya ilişkileri, 1920-1923" adlı doktora tezinin (İzmir- Dokuz Eylül üniv. Atatürk ilk. ve ink. Tar. Ens. 1994) özeti mahiyetindeki “Millî Mücadele Döneminde Türk-İtalyan İlişkileri” başlıklı makalesinde (Belleten, Cilt 62, Sayı 233, Nisan 1998, s. 157-206) şunları söylüyor:

“M. Kemal Paşa ve TBMM'nin İtalya ile ilişkilerin dostça bir çizgi izlenmesini istedikleri dönemde, hemen her konuşmasında, "yaşayabilir ve bağımsız bir Türkiye"den söz eden İstanbul eski yüksek komiseri Kont Carlo Sforza'nın İtalya Dışişleri Bakanı olması iki taraf için de şans olmuştur. … M. Kemal Paşa iki ülke arasındaki dostane ilişkilere verdiği önemi Sforza'ya yazdığı 8 Eylül 1920 tarihli mektupta belirtmiştir. …

“… Anadolu'daki İtalyan istihbarat subayı Albay Vitelli 1920 Nisanında hükümetine Anadolu'daki durum hakkında gönderdiği raporunda, "Türkiye'de önem verilecek tek kişinin, M.Kemal olduğuna" dikkat çekti. İtalyan Hükümeti, … Anadolu'daki davranışlarıyla M. Kemal hareketine zorluk çıkarmamışlar, işgalleri altındaki Antalya ve Kuşadası limanlarını. … kullanmalarına göz yummuşlardır.

“İtalyanlar, 28 Mart I919'da İşgal ettikleri Antalya'yı boşlatmaya, Sforza'nın Dışişleri Bakanlığı döneminde karar vermişlerdir. … İtalyanlar, … beklemeden Kuşadası ve Söke'de inşaatlarında çalıştırdıkları İşçilerin işlerine son vererek 17 Nisan 1921'den itibaren Milas ve çevresindeki birliklerini Güllük’e çekmeye başladılar.

“Marmaris'te bulunan 14 İtalyan askerinin geri çekilmesinden sonra 31 Mayıs'ta Antalya mutasarrıfı Fahreddin Bey'i ziyaret eden İtalya komutan, 'askerlerini geri çekme emri aldığını ve hazırlıklara başladıklarını' iletmiştir. Bundan sonra, İtalyanlar ellerindeki askeri malzemelerle birlikte karyola, levazım, benzin gibi maddeleri satışa çıkarırken, …. İtalyan subayları şerefine 2 Temmuz akşamı verilen çay ziyafetinden sonra 5 Temmuz 1921 salı günü Antalya tahliye edilmiştir, …

“Mütarekeden sonra İtalyanların yumuşak politikaları, savaş malzemelerinin bu ülkeden temin edilmesini gündeme getirmiştir. … İtalyanlar da ellerindeki fazla malzemenin Anadolu hareketine verilerek değerlendirilmesi konusunda gayr-i resmi girişimlerle Milliyetçilere cesaret vermişlerdir. …

“… İtalyan subayları el altından makinalı tüfek, silah ve cephaneyi ucuz fiyatla satmışlardı. …

“Ankara Hükümeti İtalya'dan yalnızca silah, cephane mühimmat satın almamıştır. Ordunun aslî nusuru olan askerlerin elbise, çadır, askerin ihtiyacını karşılamak için alınan malzemenin dökümü şöyledir: …”

(https://belleten.gov.tr/tam-metin/2451/tur)

*

Sevr, farklı ülke temsilcileri tarafından tam da Selanikli için uygun zaman geldiğinde imzalanmıştı: 10 Ağustos 192O'de.

Selanikli TBMM’sini açıp bir Ankara Hükümeti kurduktan üçbuçuk ay sonra.

Ayrıca, Selanikli’yi “vatanı savunan kahraman Hasan” olarak gösterebilmek için İngilizler, daha önce Yunan’ı durdurmak için (General Milne’nin adından hareketle) ilan ettikleri Milne Hattı sınırlamasına da Haziran 1920’de, TBMM’nin açılışından iki ay sonra ve Sevr’in imzalanmasından birbuçuk ay önce son vermişler, Yunan’a, “Tamam, artık Anadolu içlerine doğru yürüyebilirsiniz, İzmir dağlarında açan çiçekleri toplama ve ot yolma çilesine son” demişlerdi.

Maksat, göstermelik mevzi çatışmalarla Selanikli’yi vatanı savunmak için savaşmış göstermek, sonra da araya girip Selanikli ile Yunan’ı barıştırıp işi tatlıya bağlamaktı.

Nasıl Ankara’da Selanikli Mustafa Atatürk İngilizler’in adamı idiyse, Yunanistan Başbakanı Venizelos da aynı şekilde onların adamıydı.

Ancak, sene sonuna doğru işler tersine gidecek, evdeki hesap çarşıya uymayacaktı. Birinci Dünya Savaşı sırasında, Almanya yanlısı olduğu için İngiliz donanması tarafından Atina’nin bombalanması ile tehdit edilen ve tahtından oğlu lehine feragat etmek zorunda kalan Kral Konstantin tekrar tahta çıkacak, Venizelos başbakanlık koltuğunu kaybedecekti.

Ve Kral Konstantin, “İzmir’e çıkıp bunca masraf yapmışken Anadolu’da gidebileceğimiz yere kadar gidelim” diyecekti.

İngilizler hemen devreye girip adamları Selanikli’yi kurtarmaya çalışacaklar, fakat başarılı olamayacaklardı:

“Haziranda [1921] İngiliz nazırları (bakanları), Türk – Yunan harbinde tarafsız kalacaklarını ilân etmişler, İstanbul bölgesine bir Yunan saldırısı yaptırılmayacağı için de teminat vermişlerdir. Daha ileri giderek, Yunanlıların işi artık müttefiklere emanet etmesi lâzım geldiğini söylemişlerse de Yunanlılar bu teklifi reddettiler.”

(Falih Rıfkı Atay, Çankaya III, Cumhuriyet Gazetesi Armağanı, Kasım 1999, s. 82.)

Ve arkasından, Sakarya Savaşı’ndan önce yaşanan, ve Selanikli’nin (tıpkı Filistin’de olduğu gibi firar ederek) Ankara’yı boşaltıp Yunan’a bırakma ve Kayseri’ye çekilme kararı almasına neden olan Kütahya-Eskişehir bozgunu yaşanacaktı.

*

Biz Sevr’e dönelim.. Bulut, Sevr hakkında şunları söylüyor:

“1920 Ağustos ayında, yine Britanya’nın İstanbul Hükümetine baskısı üzerine, şartları San Remo’da tespit edilen Sevr Anlaşması parafe edildi. Sevr’e giden heyette Damad Ferid’in dışında, Aubrey’in diğer dostu Filozof Rıza Tevfik de vardı. İkisi de İngilizlerin Milliyetçilere düşman olduğunu düşünüyor ve bir an evvel sulh gelsin istiyorlardı.” (Bulut, s. 391.)

Evet, ikisi de, İngilizler’in, (Selanikli münafığa aldanmış bulunan) milliyetçilere düşman olduklarını düşünüyorlardı.

Yanılıyorlardı.

Milliyetçiler, Selanikli takiyyeciye aldandıkları için aslında (ana hatlarını İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Curzon’un hazırlamış olduğu) İngiliz projesine ücretsiz/meccani hizmet eden zavallılardı. (Selanikli gibi münafık olanlar hariç, onlar İngiliz’e gönüllü hizmet ettiler.)

Böylece İngilizler, hem Selanikli münafığın peşine takılanları, hem de Sdrazam Damat Ferit gibileri aldatmaktaydılar.

İki taraf da aldanıyordu. Kendilerini milliyetçi zanneden şaşkın Kemalistler de, Damak Ferit gibi padişahçılar da İngilizler’i “Selanikli’ye düşman” zannediyorlardı.

Meselenin farkında olan sadece Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi gibi birkaç kişiydi.

Sadrazam Damat Ferit, İngiliz politikalarındaki bilinçli karışıklıktan dolayı kafası karışmış haldeydi:

“Yeni Sabah'ta Rıza Tevfik'in [Bölükbaşı] hatıralannda dikkate şayan parçalar var. Dün [Sadrazam] Damad Ferid'in şu sözleri yazılmıştı: ‘Mustafa Kemal Paşa'yı müfettiş olarak tayin etmemizi isteyen İngilizlerdi. Şimdi de geri almamızda ısrar ediyorlar.’

“Merhum Karabekir, bana bir gün, Mustafa Kemal'in İngilizlerle anlaşarak Milli Mücadele'ye girdiğini, İngilizlerin [komünist devrimini yapmış olan] Ruslara karşı Türkiye'den daha iyi bir mukavemet [direniş] cephesi kuramayacaklannı anladıklannı söylemişti.”

(Samet Ağaoğlu, Siyasî Günlük, haz. Cemil Koçak, İstanbul: İletişim Y., 1992, s. 219.)

*

Sevr Antlaşması aslında bir oyalamacaydı.

Spordaki “tavşan atlet” hilesinin uluslararası siyasetteki benzeri bir “tavşan antlaşma”ydı.

Maksat, Anadolu’da kurulmakta olan Kemalist (ve dolayısıyla Curzonist, İngilizist) devletle gelecekte yapılacak antlaşmanın onun açısından bir “zafer” olarak algılanmasını sağlamaktı.

Osmanlı tebasının sıtmaya razı olup öpüp başına koyması için ortaya sürülen ölüm seçeneğiydi.

Evet, Selanikli münafık Sevr’e minnettardı. Çünkü Osmanlı Devleti’ni tümden itibarsızlaştırıyor ve kendisinin yapacağı ihanet antlaşmasının ona kıyasla bir “başarı” hikâyesi, bir zafer destanı gibi gösterilebilmesinin önünü açıyordu:

“Sevr Antlaşması ile Ankara artık tek umut ve tek sığınak haline gelmiş bulunuyordu. Hilafet ve saltanattan kurtulmak ve halkı bu kurumlara karşı kışkırtmak için en önemli koz da Ankara’nın eline geçmiş bulunuyordu. … Çaresiz ve köşeye sıkıştırılmış insanlara süngü tehdidi ile imzalatılmış bir belge idi. …

“… Sevr’in hükümleri, yeni Ankara hükümetinin ülkeyi hangi noktada bulup nereye yükselttiğini gösteren bir kıyas imkanı olarak her zaman işe yaramıştır.”

(Abdurrahman Dilipak, Cumhuriyete Giden Yol, 7. b., İstanbul: Beyan Y., t. y.,  s. 78.)

Dönemin İtalya Dışişleri Bakanı Sforza'nın, "Tüm barış anlaşmaları içinde en mantıksızı" olarak nitelendirdiği Serv Barış Anlaşması, gerçekte Yunanistan dışındaki hiçbir devletin üst makamları tarafından “tasdik” edilmedi:

“Anlaşmanın şartları Türkler için çok ağırdı, fakat Mezopotamya’dan dışlanan ve Türk Petrol Şirketine ortak edilmeyen Amerika’nın baskısı üzerine bu anlaşmayı, Yunanistan Parlamentosu dışında, taraf olan hiçbir devlet tasdik etmedi. Ayrıca Amerikan Senatosu, Türkiye’nin doğusunda bir Ermenistan devleti kurulması kararını da reddetti. Lord Curzon’un tabiriyle, ‘Petrol, Ermeni kanından daha ağır geldi’. Bu sayede Kâzım Karabekir Ermenilere karşı tekrar bir Doğu Cephesi harekâtı başlattı. …

“… Görünen o ki Sevr Anlaşmasını, hazırlayanlar da dâhil, İngiltere Hükümeti ve Yunanistan dışında kimse ciddiye almıyordu. Sevr, İstanbul Hükûmeti’ni halkın gözünden düşürmek ve Anadolu’da Mustafa Kemal’in elini gücendirmekten başka bir işe yaramamıştı.”

(Bulut, s. 381-2)

Zaten Sevr tiyatrosu bunun için oynanmıştı.

Bir “tavşan antlaşma”ydı.